RONA NO JEJUM
Quaresma nudar tempo conversão nian
(trad. Tetun Pe. D’oFer)
Mau alin no feton sira!
Quaresma mak tempo, nebé igreija, ho fuan inan nian, bolu ita hotu atu tau fila fali iha centro Maromak nia mistério iha ita nia moris, atu ita nia fiar hetan impuso foun no fuan la bele lakon nia força entre inquietação no distração sira iha moris loro-loron nian.
Dalan sira hotu ba conversão nian hahu, wainhira ita husik ita nia an atu liafuan manan ita no ita simu ho espirito haraik an nian. Iha vínculo entre dom Maromak nia futar liafuan, no hospitalidade nebé ita oferece no transformação nebé realiza iha ita. Tanba ne’e, iterenário quaresmal sai nudar ocasião furak ida atu rona Na’I nia lian no hafoun hikas decisão hodi tuir Cristo, lao hamutuk ho nia sae ba Jerusalem, iha nebé nia realiza mistério terus nian, mate no moris hias.
Rona
Iha tinan ida ne’e hau hakarak tebes bolu atenção, uluk knanain kona-ba importância fo fatin ba liafuan liuhusi Rona, nune’e mos disponibilidade atu rona nebé sai sinal dahuluk nian hodi hatudu hakarak diak hodi tama iha relação ho ema seluk.
Maromak rasik, hatudu nia an ba Moises iha ai nebé ahi lakan, hatudu katak rona ne’e característica distintiva (marcante) husi nian an rasik “hau hare duni hau nia povo nia susar iha Egipto no hau rona sira nia hakilar” (Ex 3,7). Rona lian halerik (hakilar) husi ema sira be ema hanehan mak sai história dahuluk libertação nian, iha nebé Maromak halo Moises hola parte, hodi haruka nia ba loke dalan salvação ba nia oan sira hodi lori sira sai husi escravidão.
Maromak ida nebé halo ita hola parte, no ohin, mai too ita hodi hola parte mos iha ita ho hanoin sira katak sei book mos nia fuan. Tanba nee rona liafuan iha liturgia hanorin ita ba rona ida nebé los liu no realidade: entre lian anin sira barak nebé la’o liu husi ita nia moris pessoal no social. Sagrada Escritura halo ita hatene reconhece realidade sira nebé mai husi terus no injustiça, atu sira la bele hela sem resposta ruma. Tama iha realidade interior ida nee hodi loke an ba ema seluk (recetividade) katak husik ita nia an atu ohin Maromak hanorin ita atu RONA hanesan Nia, to’o reconhece katak ema ema kiak sira nia condição representa halerik sira, nebé iha história humanidade, nebé husi loron ba loron husu (interpela) ba ita nia moris, ita nia sociedade, Sistema política, económica no liuliu ba igreija.
Jejum
Se Quaresma ne’e tempo atu rona, jejum constitui prática concreta ida dispõe acolhimento Maromak nia liafuan. Los duni katak, abstinência ba aihan sira nudar exercício ascético mais antigo nebé la bele troca (insubstituivel) iha dalan conversão nian. iha ne’e mak ita nia isin hola parte hodi sente kona ba “hamlaha” no buat sa mak esencial los atu ita bele moris. Tan ne’e precisa atu discerne no ordena “apetites” sira atu mantem vigilante hamlaha no hamrok ba justiça, hatahan an hodi hanorin nia no ikusmai bele sai nudar oração ida no responsabilidade ba maluk sira.
Santo Agostinho, ho santidade espiritual, husik atu hare tentação entre tempo presente no realização futura liuhusi tau matan ba fuan, wainhira observa: “moris iha rai ida ne’e cabe ba ema atu iha hamlaha no hamrok ba justiça, maibe atu habosu nee pertençe ba vida seluk ida. Anjo sira habosu an ho pão, ho ai han ida nee. Enquanto ema sira sente hamlaha, inclinado ba nia hakarak rasik. Inclincação ba hakarak ida nee hakledik an iha klamar (alma), aumenta nia capacidade”. Iha sentido ida nee, ita comprende jejum permite ita atu laos deit haree ba questão disciplina ou desejo maibe purifica no halo nia sai livre, maibe mos hatutan nia atu fila ba Maromak no orienta nia hodi halo diak.
Ho nunee, atu jejum conserva nia autenticidade evangélica no Evita tentação fuan loko an nian, tenke moris nafatin iha fe no humildade. Nia exige atu hakesi an metin iha comunhão ho Na’I, tan “la jejum lolos nee hanesan la hatene habosu an ho Maromak nia liafuan”. Nudar sinal visível ba ita nia compromisso interior ho tulun Maromak nia graça ita bele hadook an husi pecado no buat at. Jejum tenke inclui mos formas sira seluk nebé dala ruma halo ita sente hakmatek ona ho ita nia vida. Pois “moris simples deit (austeridade) halo ita forte no autenticada iha vida cristã.
Tan nee, hau hakarak tebes convida ita hotu atu abstinência ida ho concreta no dala barak liu la hetan apreciação, katak abstinência husi liafuan sira nebé dalabarak ofende no hakanek ita nia maluk. Mai ita hahu husi desarma liafuan sira, renúncia liafuan nebé kroat, husi julga ema seluk, koalia aat ema ruma nebé ausente no la bele defende nian an husi lia bosok sira.
Mai ita esforço an hodi aprende sukat ita nia liafuan sira no cultiva laran diak sira: iha familia, entre belun sira, iha serviço fatin, iha rede social, iha debate público, iha meios comunicação social, iha comunidade cristã. Nunee, liafuan ódio sira bele fo fatin ba liafuan Esperança no paz.
Hamutuk
Ikus mai, Quaresma hatudu sai dimensão comunitária hodi rona liafuan sira no prática iha jejum. Escritura fo hanoin hahalok ida nee ho maneira oioin. Exemplo, hanesan profeta Neemias haktuir wainhira povo halibur hamutuk hodi rona leitura iha público husi livro Lei nian no prática jejum, sira hakbesik an ba confissão ho fiar no adoração no ikus mai hafoun aliança ho Maromak (cf. Ne 9,1-3).
Nunee mos iha ita nia paróquia, familia, grupos categoriais, comunidade religiosa hetan bolu atu halao tempo Quaresma ida nee nudar “caminho partilhado” iha nebé Maromak nia liafuan, atu ema kiak sira nia hakilar iha rai nee, bele sai forma de vida comum ida no jejum tulun atu bele sai arependimento nebé lolos. Iha contexto ida nee, conversão laos deit conciência ema ida idak nian, maibe hola parte iha modo de relacionamento, husi qualidade do diálogo, capacidade atu husik ita nia an atu realidade husu nafatin mai ita no reconhece realidade sira husi ita nia hakarak nebé lolos iha ita nia comunidade ecleciástica nunee mos iha humanidade nebé iha necessidade ba justiça no reconcialiação.
Maun alin no bin feton sira
Ita husu graça Quaresma ida nee atu ita nia tilun rona nafatin Maromak no ema sira nebé ikus liu. Ita husu kbit atu jejum husi ita nia liafuan sira, hamenos liafuan sira nebé hakanek no liuliu haburas espaço ba ema seluk nia lian. Mai ita hotu serviço hamutuk atu ita nia comunidade bele sai fatin ba ema sira nebé halerik, sira nebé sofre bele hetan concolação, nunee bele haburas dalan libertação nian, halo ita pronto nafatin ho atentos hodi contribui harii civilização do amor.
Ho fuan. Hau haraik benção bai mi hotu no ba imi nia caminho quaresmal.
Vaticano, Memoria Santa Agata, Virgem e Martir, 5 de fevereio de 2026
Leão PP, XIV
