Mundo iha tempo sira ikus nee sempre nakonu ho conflito, odio, vingança desunião no funu entre indivíduos, sociedades, nações e ate entre ema ho natureza ka universo ou planeta nebe ema rasik horik hela ba. Situação sira ne’e hamosu mos preocupação husi Sua Santidade Papa Leão XIVnian atu tulun ema sira restaura fila fali paz, unidade no justiça iha Maromak ninia criação sira tomak nia le’et. Ba ne’e amo Papa bolu liu-liu ema sarani sira ninia atenção no testemunho de vida justo ida hodi bele lori ema hotu ba realidade ksolok ida be nakonu ho unidade, paz no justiça nia laran.
Papa Leão XIV iha kedas iniçio ninia pontificado nia acentua kedas ona questão paz nian. Tuir amo Papa mundo ohin loron nian percisa tebes paz, “paz desarmada no desarmante”. Iha ninia Mensagem Paz nian ba tinan ida nee Amo Papa salienta liu tan katak paz ida hanesan nee mak bele manan ka halakon lógica violência no funu nian. Amo Papa convida sarani sira hotu atu hari paz. Atu realiza hahalok paz nian no mos lori ba oin nafatin realidade paz nian nee mak foin dadauk iha loron 10 Janeiro 2026 iha ninia carta abertura ba celebração tinan 800 São Francisco Assis nian nebe monu iha tinan ida neé Papa Leão XIV hein katak mensagem kona ba paz nee ninia eco bele too daet ba ema sira hotu ho sociedade ohin loron nian. Refere ba situação atual ohin loron nian amo Papa iha ninia carta dirigida ba Ministros geral Conferências Familia Franciscana nian nee nia fo exemplo São Francisco ninia moris hodi dehan katak “Hanesan São Francisco de Assisi nebe wainhira hahu ninia vida evangelica nia rona katak Naí Jesus haruka atu ita sempre hateten ba malu ‘Nai haraik paz ba o’ ohin loron mos nia continua hateten nafatin nune’e mai ita. Laos tamba Nia oferece soluções técnicas maibe tamba ninia moris aponta ba iha we matan paz nian ida nebe autentica los.” Tamba ida nee mak Amo Papa Leão iha ninia karta nee mos nia husu ita atu ita ema sira ohin loron nian ho situação nebe ita iha ita hotu buka hari paz nee hamutuk ho Maromak, laos esforço mes-mesak deit, tamba paz nee graça ida Maromak nian nebe ativamente haraik mai ita. Paz ne’e ita percisa acolhe, no moris iha nia loro-loron.

Mundo ohin loron la percisa deit paz maibe percisa mos unidade no justiça iha moris hamutuk nudar criatura Maromak Ninian. Nune’e mak além de convida ita atu hari paz Santo Padre convida mos ita atu hari unidade. Fundamento husi ita ema sarani sira ninia unidade entre ita no entre ita ho Maromak ninia criatura sira mak união de vida Santíssima Trindade nian be ida deit no mos união de vida sarani sira (Creda) nian ho Jesus Cristo. Cristo mak ulun no ita hotu sai ninia liman ho ain be forma isin lolon ida deit mak igreja. Ema sarani ninia moris iha unidade so bele hahu deit ho união ho Maromak Santíssima Trindade no ho Cristo de modo especial be sai nudar ulun Creda nian, impossivel atu moris iha união nia laran entre ema sarani sira no mos entre sira ho criatura tomak wainhira halao moris ida desunião fali ho Maromak. Hodi deit moris iha união ho Maromak mak ita ema sira bele hari unidade iha ita ninia leet hodi hadok tiha husi ita leet ódio, vingança, desunião no funu oioin nebe ohin loron mosu wain tebes iha ita leet.
Hodi moris iha unidade no paz ninia laran ema sarani sira ninia moris bele sai hanesan esperança ida ba ema seluk no ba criatura tomak. Amo Papa Leão hanorin ita kona ba moris paz, união no esperança nian nee iha modo concreto no iha ninia significado klean tebes hodi refere ba São Paulo ninia carta ba sarani sira iha Éfeso nebe dehan imi buka “sai ida deit iha isin no iha espírito, hanesan imi simu bolu ba Esperança ida deit wainhira imi simu bolu” (Ef 4,4). Vida de união ho Maromak, ho ema no ho criatura tomak ne’e chamamento ida, vocação cristã ida, ita hotu hotu be nudar sarani Ninian. Ita sarani ninia unidade labele iha liafuan ka iha hakarak deit maibe tem que sai concreto iha hahalok, iha isin no mos iha espírito nudar criatura Maromak Ninian. Nune mak wainhira ita hafahe-an ka haksumik-an mesak-mesak deit ita nia moris laiha união total, Maromak la halo ita atu moris mesak maibe atu moris hamutuk iha paz no iha harmonia nia laran; wainhira ita halo violência no halo funu ita estraga unidade, paz no harmonia ida be Maromak ita ninia criador tau tiha ona iha ita. Tamba ne’e Amo Papa Leão husu ita atu sai sinal visivel husi unidade, paz no justiça nian ba ema ho criatura tomak. Ita sarani sira ninia unidade nee laos uniformidade ida, maibe nee comunhão ida iha diversidade nia laran, be fundamenta iha fiar, iha batismo, iha Cristo, no iha domin nudar maun ho alin, mesak Maromak ninia oan sira no ninia criatura deit.
Nudar ema sarani ita la hakarak deit unidade, paz no justiça maibe ita mos harohan nafatin, liu husi ita ninia oração sira atu Maromak haraik mai ita moris ida nebe nakonu ho unidade, paz no justiça. Amo Papa Leão XIV convida comunidade católica sira hotu atu hametin oração ba intenção ne’e. Hodi oração ita bele transforma moris no ita bele halo ita ninia mehi hakarak sira sai real. Nai Jesus rasik hanorin katak husu ba mak o sei hetan, dere odamatan ba mak odamatan sei nakloke ba o. Buat hotu nebé husu ho fiar iha oração, ita sei simu ka hetan duni (Mt 21,22). Reza ba unidade cristão sira nian significa ita reconhece katak, ita mesak sei la konsegue ultrapassa mas ho Maromak buat hotu sei bele hafoun.
Bainhira ita reza, reza hamutuk no reza ba ema seluk, reza ba situacão ka buat ida, ne’e ita aprende katak ita laos adversario maibe ita faz parte mos iha Maromak ninia criatura sira seluk ninia moris, ita faz parte iha situação diak nebe ita hakarak ba, ita mos hanesan membro ida Cristo nian. Nune’e oração bele halo ita ema sira ho criatura tomak ninia moris bele sai ida deit iha Cristo.
Hodi reza nafatin, reza hamutuk no intensifica ita nia oração ba unidade, ba paz no ba justiça ita ema sarani sira no criatura tomak nian iha mundo nee ita hatudu ita ninia fidelidade ba Naí Jesus nia hakarak kona ba unidade, paz no justiça ba ema hotu; ita fo testemunho vida evangelho nian nebe nudar ema sarani ida tem que moris tuir duni hodi hatudu ita ninia domin ba Maromak no ba ema ho criatura tomak; hodi ao mesmo tempo fo sasin Maromak ninia domin mai ita ema ho criatura tomak.
Oração mak bele loke ita nia fuan atu rona ema sira seluk, atu reconhece ita nia sala sira hotu iha passado no kuda iha ita nia an atitude conversão nian, converte husi moris ida nakonu ho ódio, vingança no violência no funu ba fali moris ida nakonu ho paz, domin no harmonia; converte husi moris ida nakonu ho desconfiança no desunião ba fali moris ida nakonu ho confiança no união nia laran; converte husi moris ida nakonu ho injustiça ba fali moris ida nakonu ho justiça ninia laran.
Além de halo oração perseverantemente iha moris loro-loron nudar sarani ida, ita mos percisa prática nafatin justiça moris sarani sira nian basa iha neba mos mak ita bele hari duni moris ida nakonu ho unidade, paz no harmonia. Wainhira laiha justiça sei laiha paz no laiha unidade, sei laiha mos harmonia iha ita nia moris a nivel pessoal no mos social nian, a nivel eclesial no mos crista nian.
Justiça, unidade, paz no harmonia no oração constante iha moris ema sarani sira nian lao hamutuk nafatin. Labele hasai ka husik hela ida seluk no halao mak ida deit. Sira lao hamutuk iha roman ida deit evangelho no Maromak ninia ukun fuan sira nian nebe leno ema no criatura tomak ninia moris.
Kona ba ema sarani sira ninia moris iha justiça ne’e Amo Papa Leão XIV durante o Jubileu dos Operadores de Justiça, nebe celebra iha Praça São Pedro no sábado iha loron 20 fulan Setembro tinan kotuk ba hanorin ita katak ita percisa moris sai justo hahu kedas iha buat kiik sira la hein atu halo deit ba iha buat boot sira basa justiça ninia grandeza la sukat husi sasan ida ninia medida maibe sukat iha verdade ka lialos. Ita sarani sira ninia pratiça justiça ne’e hatudu liu iha ita ninia fidelidade atu respeita nafatin ema seluk no ema ninia direito sira.
Ema sarani sira ninia justiça moris nian bele garante paz, unidade, no harmonia sira nian rasik, ema seluk nian no criatura tomak nian basa sira ninia justiça hatur iha Lialos no hetan kbiit husi Cristo rasik iha ninia evangelho moris nian. Amo Papa Leão XIV dehan katak “justiça evangélica la hadok-an husi ema, mas questiona e redesenha. Buat at laos deit tem que castigo maibe mos tem que reparado.” Ne’e katak mos ita ema sarani sira be santo ao mesmo tempo sala nain ne’e iha prática vida ida nakonu ho justiça ne’e mak ita questiona hodi hare ita ninia salan sira hodi hadia no halo nafatin ita ninia moris ba dalan los. Dalan moris ida nebe lori ba paz, união, harmonia no ksolok lolos nian.
Por João Pereira de Oliveira
Referência:
- Letter of the Holy Father Leo XIV to the Ministers General of the Conference of the Franciscan Family on the occasion of the opening of the Eighth Centenary of the death of Saint Francis of Assisi, 10.01.2026, in Vahttps://press.vatican.va/content/salastampa/en/bollettino/pubblico/2026/01/10/260110c.html
- Papa: Justiça verdadeira respeita a dignidade humana, in A12 Redação https://www.a12.com/redacaoa12/santo-padre/papa-justica-verdadeira-respeita-a-dignidade-humana
- Vatican News https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2026-01/pope-let-us-intensify-prayer-for-the-full-unity-of-christians.html
